سال ٣، شماره ٨٠ (٢ رجب ١٣٢٩/ ٢٩ ژوئن ١٩١١)، ص ٣. از نطقهای فارغ‌التحصیلات مدرسۀ اناث آمریکائی در یکی از شماره‌های اخیر خودمان شرح امتحان مدرسۀ‌ اناث آمریکائی را اشعار داشته بودیم اینک خطابۀ بدرالدجی خانم امام‌الحکما،‌ را که از جمله همان فارغ‌التحصیلات و راجع بحفظ‌ الصحۀ عمومی است ذیلا برای نمونه بنظر خوانندگان می‌رسانیم: حفظ‌ الصحه که علم سلامتی مزاج است در قوانین و دستورالعملهائیکه برای حفظ و نمو اعضاء مدینه است گفتگو می‌نماید و استعمال این قوانین همیشه بسیار ساده است. لیکن چنانچه عمل و نمو اعضای بدن از قبیل ریه و قلب و اعصاب و عروق و استخوان و غیره دائمی است همچنان باید استعمال این قوانین نیز دائمی‌باشد چون حفظ‌ الصحه مدخلیت کل بیک قومی دارد لهذا این جان‌نثار با کمال شوق فرصتی را غنیمت شمرده شمه‌‌ئی را بطریق اختصار بحضور مستمعین محترم عرضه میدارد که شاید فایدۀ بخشد زیرا ملتیکه حفظ‌ الصحۀ‌ خود را نگاه دارند اولا جمعیت ایشان رو بازدیاد می‌گذارد چنانچه در ممالک خارجه مشاهده می‌شود که کمترین قطعه زمینی با وجود انحصار عیال چندین برابر ایران جمعیت دارد مثلا مملکت فرانسه و انگلیس و ژاپون که وسعتشان بسیار از ایران کمتر ولی جمعیتشان بیشتر است گذشته از این نشر معارف در ممالکی که حفظ‌ الصحه را منظور دارند بهتر و سهل‌تر پیش میرود مثلا یک دورۀ علمی را که شخص سالم در هفت الی هشت سال تمام کند شخص علیل همان دوره را در پانزده سال هم نمی‌تواند تمام بکند و نیز منظر مملکتی که حفظ‌ الصحه را مرعی دارند بهتر است چه که افراد مردم را که می‌نگریم می‌بینیم که سرخ و سفید و چاق و فربه و خوش‌خلق و خوش‌اندام‌ا‌ند گذشته از این چون در کوچه‌ها و خیابانها راه میرویم می‌بینیم که آنها پاکیزه و آب پاشیده و نهرهای آب از هر طرف جاری و درختهای بلند در هر دو طرف صف بسته و گل و ریاحین شکفته و غیره و غیره حفظ‌ الصحه را میتوان به دو شعبه منشعب نمود یعنی حفظ‌ الصحه عمومی و حفظ‌ الصحه خصوصی حفظ‌ الصحه عمومی که تکلیف دولت است عبارت از اینست که دولت باید همیشه مراقب و مواظب امورات راجع بحفظ الصحۀ عموم ناس باشد بقیه دارد

* سال ٣، شماره ٨١ (٤ رجب ١٣٢٩/ ١ ژوئیه ١٩١١)، صص ٣ـ٢ از نطقهای فارغ‌التحصیلات مدرسۀ اناث آمریکایی بقیه از شماره قبل تکلیف دولت است که کوچه‌ها و خیابان‌ها را تمیز نگاهدارد که در هر گوشه و کناری لاش‌مرده یا زبیل خاکروبه یا خون یا آبهای متعفن در گودال‌های نباشد تکلیف دولت است که نهایت مواظبت را در حمامها بجا بیاورد که تمام حمام‌ها را شیر بگذارند و اب پاکیزه بیندازد و اشخاصیکه بامراض مسریه دچاراند ان‌ها را در حمام راه ندهند تکلیف دولت است که مواظبت تامه در تصفیه اب‌ها نماید زیرا که مکروب پاره امراض سخت از قبیل حصبه و اسهال خونی و وبا و تب زرد و غیره در آب پیدا میشود. پس دولت باید آن‌ها را از سرچشمه‌ها بتوسط لوله‌های اهنی وارد نماید که باین واسطه آب‌ها هدر هم نمیرود یا اقلا روی جوی‌ها را بپوشانند که این زن‌های عوام هر قبیل کثفات [کثافات] را در اب نشویند و مردم در آب‌انبارهای خودشان زخیره [ذخیره] نکنند و با دست خودشان پیالۀ سم را ننوشند تکلیف دولت است که در اطراف شهر جنگلهای مصنوعی ایجاد نماید که سبب تصفیه هوا شود، بعلاوه دولت باید قدغن اکید در کندن درختان اطراف شهر نماید و نیز تکلیف دولت است که مواظبت تام در اغذیۀ مردم داشته باشد زیرا که بسیار مردم از عدم این مواظبت تلف می‌شوند مثلا این تکلیف دولت است که دکترهای مخصوص در قصاب‌خانه‌ها بگمارد که گوسفندها یا گاوهائی که کشته میشود سالم باشند و هرکس حق نداشته باشد که در سر هر گذری یک گاو ناخوش بکشد و بمردم بی‌چاره بفروشد و همچنین در اغذیه دیگر از قبیل نان و شیر و کره و روغن و غیره و غیره تکلیف دولت است که در وقت شدت مرض از قبیل آبله و سرخجه و حصبه و وباء و غییره[غيره] نهایت مواظبت را در دفع آن نماید مثلا یکی از جلوگیری‌ها از انتشار امراض مسریه توقیف کردن سقائیها است در واگون و جاهای دیگر و نیز دولت باید مردمرا از استعمال تریاک و مسکرات دیگر باز دارد چون که استعمال این قبیل چیزها اسباب ازدیاد مرض و تنبلی و رفته‌رفته منجر ببدبختی یک قوم میشود (پرنس لیوپولد) کوچک‌ترین پسرهای ملکه ویکتوریا در یکی نطقهایش در لورپول میفرماید گمان میکنم اگر اطفال از ابتدا یاد می‌گرفتند فرق مابین نظافت و صرفه‌جوئی و دیانت و کثافت و اصراف و خودخواهی را ما میتوانستیم رفع بکنیم دشمن بزرگ خودمان مسکرات را فقط دشمن هولناکیکه انگلیس باید از او بترسد بلکه دشمن هولناکیکه نه فقط انگلیس بلکه تمام ملل روی زمین باید از او بترسند، ای کاشک وقت داشتم که تمام خطرات این دشمنان هول‌ناک را فردافرد اظهار بدارم و لیکن برای نمونه یک حکایتی که بخاطر دارم بطور اختصار عرض میکنم زیرا ممکن است که از یک مثل کوچک بچیزهای بزرگ پی ببریم. بگویند وقتی نقاش خیال کشیدن جمیل‌ترین صورت‌ها در سرش افتاده و مدتها در تجسس این صورت بود تا اینکه روزی در کوچه طفل بسیار جمیلی دید که صورتش مانند فرشته میدرخشید آن مرد فورا در دل خود گفت مطلوب من همین است پس رفته از والدین او اجازت خواسته تصویر او را کشیده در اطاق دفتر خود آویخت و هر وقت اندوه بزرگی باو روی میداد رفته بان تصویر نگاه کرده فورا حزن او مبدل به خوشحالی میشود مدت‌ها بدین منوال گذشت تا این که باز در سرش افتادکه بدترین صورتیکه در عالم یافت شود کشیده در مقابل تصویر مذکور بیاویزد سالها در این جستجو بود تا اینکه گذرش در محبس افاده در آنجا مرد کریه‌المنظریرا مشاهده نمود که در تمام عمر خود چنین منظر هولناکی ندیده بود پس بعد از اتمام نقاشی آن صورت مهیب چون او درصدد تاریخ آن مرد زندانی برآمد شما میتوانید تصور بکنید حالت تعجب آن مرد را وقتیکه فهمید که این مرد زندانی همان طفلی بود که در چندین سال قبل تصویر او را در حالت بی‌گناهی کشیده بود حال به‌بینیم چه چیز باعث این اختلاف بزرگ شده بود یک کلمه کوچک پنج حرفی که بعد از ترک کردن مدرسه آن طفل بی‌گناه را شناخته او را به بدترین امراض و شنیع‌ترین کردار دچار کرده تا اینکه رفته‌رفته او را در گوشۀ زندان خوابانید همچنین دولت باید چندین مریضخانه‌های مجانی داشته باشد تا اینکه عموم ناس قادر بر معالجه باشند زیرا که در هر مملکتی اکثر مردم جزو فقرا هستند و قادر بر دادن حق‌المعالجه نیستند و نیز دولت باید مردمرا مجبور بتحصیل حفظ‌ الصحه نماید تا اینکه افراد مردم تکالیف زندگی خود را از روی قوانین حفظ‌ الصحه بدانند و حتی‌المقدور مطابق ان دستورالعمل رفتار نماید خصوصا حفظ‌ الصحه از برای طایفۀ نسوان لازم بل متحتم است زیرا که بشتر قوانین حفظ‌ الصحه باید در دست این طایفه مجری شود اگر زن‌های ایران اهمیت خون را در بدن انسانی می‌دانستند سالی دو سه مرتبه اطفال صغیر خود را بخون گرفتن محتاج نمیکردند و بعلاوه آنها را به بعضی حرکات شنیع دیگر تعلیم نمیدادند و ما باین اندازه مطعون خارجه نمیشدیم. حفظ‌ الصحه بما تعلیم می‌دهد که محل آسایش و منزل باید در نقاط خشک غیرمرطوب باشد چه رطوبت منزل سبب پاره امراض از قبیل ذکام [زکام] و ورم شعب قصبة‌الریه و جمع اعصاب و درد مفاصل گردد وضع ساختمان منزل نیز در حفظ‌ الصحه اهمیت زیاد دارد بدین معنی که همیشه باید در و پنجره اطاقرا در دو طرف مخالف قرار داد زیرا که اشعه آفتاب منزل را سالم نگاه می‌دارد و میکرب‌های مختلفه را برطرف نماید گذشته از این جریان هوا سهل‌تر بعمل می‌آید و مانع کثیف شدن هوای اطاق گردد. اقلا باید هر روز به خصوص در موقع آفتاب در و پنجره را مدت دو یا سه ساعت باز گذاشته تا آفتاب و هوا کثافات اطاق را برطرف می‌نماید و نیز باید احتیاط در جریان آبهای کثیف از قبیل آبهای مطبخی و غیره نمود که آبهای کثیف در مجاورت هوا نباشد و وجود چند درختی هم در خانه لازم است چونکه نباتات اسید کربونیک را جذب نموده هوا را خالص می‌کند و نیز باید دانست که عمل غذیۀ [تغذیه] در حفظ‌ الصحه مدخلیت کلی دارد اولا که بانوی خانه باید بداند که خون از چندین مواد مختلفه مرکب است و برای تحصیل این مواد اغذیۀ مختلفه لازم است بانوی خانه باید بداند که همیشه غذا باید در دیگهای سفید پخته شود و بوقت خورده شود همچنین باید دانست که اغذیه چرب از قبیل فسنجان و قیمه که در ایران معمول است بسیار مضر است و مخصوصا کاچی‌های معروف که در مدت ده روز آن زن بیچاره با اقلا یک من تبریز روغن طوعا و کرها باید بخورد و نیز از گوشت نه‌پخته [نپخته] و شیر نجوشیده باید اجتناب نمود چه که مکروب [میکرب] بعضی امراض سخت در آنها پیدا می‌شود مخصوصا مکروب [میکرب] سل که در شیر گاو بسیار یافت می‌شود و اما خوابگاه بایدحتی المقدور وسیع باشد و در و پنجره را از دو طرف باز نگاه داشت زیرا که بتجارب معلوم شده که در وقت استراحت جذب اکسیژن بیشتر از وقت بیداری بعمل می‌آید و این سنگینی و سستی که غالبا در موقع بیدار شدن احساس میشود محض زیادی خستگی یا کمی استراحت بلکه برای تنفس در هوای کثیف و قلیل می‌باشد در روزها باید پنجرۀ اطاق خواب باز شد [شود] تا هوای اطاق تجدید گردد هرگز نباید بلافاصله بعد از شام خوردن خوابید بلکه اقلا دو ساعت بعد در موقعیکه هضم غذیه [اغذیه] شروع میشود زیرا که در موقع خواب غذیه [اغذیه] قبل از هضم معدی داخل امعاء گشته سبب درد دل قولنج گردد بعلاوه شخص دائم خوابهای پریشان بیند هرقدر اطفال کوچک زیاد بخوابند بهتر است لکن عموما هفت الی هشت ساعت خواب کافیست. غالبا شاگردان مدرسه وقت بیداری خود را صرف بازی و لهو و لعب می‌کنند و در موقع خواب مشغول تحصیل میشوند و این عادت بسیار بد است چون در موقع خواب بدن باید از هر حیث آزاد باشد لهذا البسه را باید کنار گذاشت و فقط به پیراهن گشادی قناعت شود کلیتا البسه باید تنگ یعنی ببدن چسبیده باشد [نباشد] چه درین حال اعضا فشرده شده مانع اتساع سینه و شکم و تنفس جلدی گردد حتی‌المقدور باید لباسی انتخاب نمود که عرق را زود جذب نموده مانع تخفیف حرارت بدن گردد البسه باید بقسمی‌باشد که درجه حرارت لازمۀ بدن که ۳۷ الی ۳۸ درجه است همیشه یکسان دارد و مانع رسیدن هوای خارج [به] سطح بدن باشد [ناخوانا] البسۀ‌ئیکه ببدن چسبیده باشد واضح است بواسطه چربی و عرق زود کثیف شود و دیگر جذب عرق نکند. لهذا باید آنها را در کمال نظافت نگاه داشت و نیز حرکت اعضا که آن را ورزش میگویند در حفظ ‌الصحه بسیار دخیل است و مقصود کلی از ورزش آنست که غالب عضلات در حرکت باشد و باین واسطه تنفس ریوی سریع‌تر گشته و جذب اکسیژن در خون بیشتر میشود چون جذب مواد مفیده و دفع فضلات بدنیه بواسطه دوران دم و تنفس [ناخوانا] میگردد لهذا همیشه ورزش و حرکات بدنی باید در هوای آزاد نه در گودال زورخانه رخ دهد لیکن بسیار جای افسوس است که طایفۀ نسوان ایران بواسطه محجوب بودن در این قرنهای اخیر بکلی از این مطلب بی‌بهره مانده‌اند و عجب نیست که اکثر زنهای ایران ضعیف و علیل‌اند. پس می‌بینیم که حفظ‌ الصحۀ خصوصی اهم‌تر از حفظ‌ الص‍حۀ عمومی است و همین‌طور که حفظ‌ الصحه در پیشرفت علم مدخلیت کلی داشت همچنین علم نیز در نگاهداری قوانین حفظ‌ الصحه بسیار دخیلست چنانچه اگر افراد مردم عالم بودند هرگز راضی بشستن بعضی چیزها در جوی‌ها نمی‌شدند اگر افراد مردم عالم بودند خودشان بالطبع پشت خانه‌های خود را تمیز نگاه می‌داشته‌اند و فقط به سفیدکاری و نقاشی ظاهری قناعت نمی‌کردند پس دولت هم مجبور می‌شد که پشت دیوار ارک میدان مشق و غیره را تمیز نگاه دارد و بالاخره اگر ما حفظ‌ الصحه خود را کاملا نگاه می‌داشتیم آن قدرها احتیاج به مریضخانه‌های دولتی نداشتیم پس معلوم می‌شود که علم حفظ‌ الصحه بر آحاد و افراد مردم لازم است امید است که وزارت معارف در پیشرفت این علم شریف اقدامات کافی و وافی را دریغ ندارد انتهی